Venloos

(Van Wikipedia)

Het Venloos is een Kleverlands / Oost-Limburgs overgangsdialect, dat gesproken wordt in de gemeente Venlo in de plaatsen Venlo, ’t Ven, Blerick, Velden en Hout-Blerick.

Classificatie

Het Venloos wordt tot de Limburgse dialecten gerekend, omdat de plaats in Nederlands Limburg ligt. Op hoofdkenmerken is het Limburgse karakter ook duidelijk. Toch onderscheidt dit dialect zich van de zuidelijker in Limburg gesproken dialecten. Het Venloos hoort niet bij de Midden-Limburgse dialecten, maar is ook geen Noord-Limburgs, dat immers tot het Zuid-Gelders gerekend moet worden. Het vormt een overgangsdialect met zowel Limburgse als Oud-Gelderse kenmerken. Als stadsdialect neemt het daarbij een eigen positie in.

De scheidslijnen van dit dialect lopen grofweg ten noorden van de stad enerzijds (Uerdinger linie), naar het westen, en ten zuiden van de stad anderzijds (Panningerlinie), wederom in westelijke richting. Ten westen van Blerick komen deze twee lijnen samen.
In Tegelen en Belfeld wordt wel en nog steeds Midden-Limburgs (Tegels en Belfelds) gesproken.

Geschiedenis

De oudste verschijning van een Venloos woord dateert uit de Middeleeuwen: “carbonib(us) quid steinkalen dicunt(ur)” (…steenkolen die steinkalen genoemd worden). Steinkaole is dus het eerst opgetekende Venlose woord. De zin staat op een oude tolbrief van het Brabantse Lith aan de Maas. De brief schrijft voor, wat de Venlose kooplieden moesten betalen voor de goederen die per schip over de Maas via Lith werden vervoerd. De oudste teksten in het moderne Venloos zijn twee Venlose vertalingen van de gelijkenis van de Verloren Zoon uit 1807. Deze vertalingen, gepubliceerd in het boek Het Limburgs onder Napoleon, waren in opdracht van de Franse overheid gemaakt.

Onderscheid

Venlo ligt net tussen twee isoglossen in: de Uerdinger Linie en de Panninger Linie. De verschillen met aangrenzende dialecten zijn hierdoor tamelijk groot.

Het Venloos gebruikt de klankcombinatie sch- waar men in de meeste andere Limburgse dialecten (die ten zuiden en oosten van de Panninger zijlinie) sj- zeggen. Verder ligt Venlo nog juist ten noorden van de Panninger Linie, waardoor het Venloos, in tegenstelling tot het net ten zuiden van die linie gelegen Tegels, straot, slech en spaor zegt tegen “straat”, “slecht” en “spoor”. Ten zuiden en ten oosten van die lijn luiden deze woorden sjtraot, sjlech en sjpaor.

Venloos

Tegels

Maastrichts

Nederlands

straotsjtraotstraotstraat
schoeëlsjoeëlsjaolschool

Een ander opvallend verschil is, dat in plaatsen rond Venlo – zoals Grubbenvorst, Arcen en Sevenum – de Uerdinger Linie zich splitst, waardoor deze plaatsen tussen twee subisoglossen komen te liggen. Het is in het Venloos enerzijds ik en ouk, maar anderzijds mich en dich, omdat Venlo in het zogeheten mich-kwartier ligt.

Het Venlose dialect sluit geheel bij de andere Limburgse dialecten aan wat betreft de tweetonigheid: die is hier volop aanwezig. Boven Arcen en Horst aan de Maas verdwijnt het structurele onderscheid tussen stoottoon en sleeptoon, al zijn de tonen op zich nog wel in die dialecten aanwezig.

In de meeste Limburgse dialecten zijn -alt en -olt in -awt en -out veranderd. Daarmee sluiten ze dus grofweg bij het Nederlands aan. Het Venloos doet dat niet en heeft de oude l-klank behouden. Binnen Nederland komt dat in die vorm slechts voor in Noord-Limburg, het Rijk van Nijmegen en geïsoleerd in Hindeloopen, terwijl een vergelijkbare situatie (overal -olt) in de Nedersaksische dialecten heerst.

De meeste van deze verschillen plaatsen het Venloos duidelijk tussen het Limburgs enerzijds en het Brabants en Zuid-Gelders anderzijds. Een Venlonaar is zich daar doorgaans erg van bewust, al wordt zijn taal door meer zuidelijke Limburgers dikwijls minder echt Limburgs of zelfs “plat” gevonden.

Vroeger kwam het wel eens voor dat het Venloos niet bij het Limburgs werd ingedeeld, omdat het ik in plaats van ich zegt. Tegenwoordig doet men dat vaak wel, omdat het Venloos voldoet aan de belangrijkste andere kenmerken – tweetonigheid, dich in plaats van gij, mich in plaats van mij – wel voldoet. Bij de erkenning van het Limburgs in 1997 zijn, om controversen te vermijden, overigens alle dialecten in de provincie Limburg ingesloten.

Grammatica

Geslachten

Het Venloos kent drie geslachten: mannelijk, vrouwelijk en onzijdig.

Verbuiging

Ten opzichte van andere Limburgse dialecten kent het Venloos een hybride verbuiging.

 

Venloos

Maastrichts

Nederlands

mannelijkde groeëte mande groete maande grote man
vrouwelijkde kleine vrouwde klein vrouwde kleine vrouw
onzijdig’t klein(e) kind’t klein kindhet kleine kind

bdht-klinker-regel

Net als het Vlaams en Brabants kent het Venloos de bdht-klinker-regel: bij mannelijke woorden die met een b, een d, een h, een t of een klinker beginnen, wordt een ‘n’ achter het direct voorafgaande bijvoeglijke naamwoord, lidwoord of voornaamwoord geplaatst.

Voorbeelden

  • d’n dokter (de dokter)
  • daen dieken boum (die dikke boom)
  • de groeëten boum (de grote boom)
  • einen hoeëgen boum (een hoge boom)

Aanwijzend voornaamwoord in plaats van lidwoord

Het Venloos gebruikt, net als andere Limburgse dialecten, vaker dan het Nederlands een aanwijzend voornaamwoord.

 

Venloos

Maastrichts

Nederlands

mannelijkdae groeëte mandee groete maandie grote man
vrouwelijkdie kleine vrouwdie klein vrouwdie kleine vrouw
onzijdigdet klein(e) kinddat klein kinddat kleine kind

Dativus vs. bezittelijk voornaamwoord vs. lidwoord

Net als andere Limburgse dialecten en het Latijn kent het Venloos een dativus ethicus, ook in gevallen waar in het Nederlands een bezittelijk voornaamwoord gebruikt wordt.
Op de plaats van een bezittelijk voornaamwoord gebruikt het Venloos vaak een lidwoord.
Voorbeeld:

Venloos

Latijn

Nederlands

dao brik hae mich de vaasecce mihi frangit vaseamdaar breekt hij mijn vaas
dao beginte mich te bäökeecce mihi lacrimare incipitdaar begint hij te huilen
zet dich de pats op de plaat zet je pet op je kop

Wederkerig voornaamwoord

Het wederkerig voornaamwoord elkaar bestaat niet. In de plaats daarvan worden zich, zich ónderein, ónderein en soortgelijke constructies gebruikt:

  • weej hebben ós getróffe op de Parade (we kwamen elkaar tegen op de Parade)
  • dao mótte de luùj ónderein euver praote (daar moeten de mensen met elkaar over praten)
  • ze zote gezellig same doeën beejein (ze zaten gezellig saampjes bij elkaar)

Venloos/Blericks

Hoewel Blerick aan de andere zijde van de Maas ligt en pas sinds 1941 bij de gemeente Venlo hoort, is het plaatselijke Blericks er nagenoeg volledig verdrongen door het Venloos. Alleen in de (toen samen met Blerick ingelijfde) dorpen Hout-Blerick en Boekend is het Blericks nog te horen.

Venlose media

  • Een opmerkelijke bijbelvertaling is het Evangelie volgens Marcus in het venloos: ’t Gooje Nièts van Marcus (2001) door het Nederlands Bijbelgenootschap te Haarlem.
  • Ook is er in 2006 een vertaling uitgekomen van het Beatles-album Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band, in het Venloos: Serzjant Paeper’s Oeits Haos Sterre Band. Het was een initiatief van Twan Mientjes en de opbrengst ging volledig naar de Stichting Doortocht van kapelaan Leo Brueren.
Citeer dit artikel als: Keijsers Peter (2013) Venloos. Citadel Venlo. http://www.citadelvenlo.org/uncategorized/venloos.htm

Gerelateerde berichten

  • VenloosVenloos Het Venloos is een Kleverlands / Oost-Limburgs overgangsdialect, dat gesproken wordt in de gemeente Venlo in de plaatsen Venlo, 't Ven, Blerick, Velden en Hout-Blerick.ClassificatieHet […] Posted in taal
  • HelpoortHelpoort De Helpoort was een van de vier hoofdpoorten van de Middeleeuwse Nederlandse vestingstad Venlo. De poort heeft deze naam te danken aan de destijds ten noorden van de stad stromende […] Posted in poorten en poternes
  • BlericksBlericks Het Blericks is een nagenoeg verdwenen Oost-Limburgs overgangsdialect, dat gesproken werd in de dorpen Blerick (van oudsher Maas-Blerick geheten), Boekend en Hout-Blerick. Tot aan de […] Posted in taal
  • GroethofGroethof De Groethof was een kasteelboerderij in Venlo. De hoeve was verder ook bekend onder de naam Spieker of Spyker, maar deze naam werd nauwelijks gebruikt, om verwarring met het huis De Spyker […] Posted in Gebouwen in Venlo-Oost
  • MaaspoortMaaspoort De Maaspoort was een van de vier hoofdpoorten van de vestingwerken van Venlo.Zoals alle originele onderdelen van de vestingwerken is ook deze poort tussen 1340 en 1345 gebouwd. Zoals […] Posted in poorten en poternes
  • D’n OssenbergD’n Ossenberg D'n Ossenberg is een boerderij in Velden in de wijk Schandelo, ten noordoosten van het recreatiegebied Zwarte Water, en is enkele eeuwen oud. De boerderij ligt aan een oude, […] Posted in Gebouwen in Velden
  • WerfWerf De Werf is een voormalige loswal aan de Maas, als onderdeel van de Venlose Vestingwerken.In de vestingtijd lag het direct aan het water van de binnenhaven en diende het voor de […] Posted in verdedigingswerken
  • BaersdonckBaersdonck Kasteel Baersdonck (ook wel Kasteel Baasdonk) is een verdwenen kasteel op de gemeentegrens tussen Grubbenvorst en Blerick. Het kasteel moet zijn gebouwd rond 1400. Het hele landgoed […] Posted in Gebouwen in Blerick, Gebouwen in Grubbenvorst
  • RaaijweideRaaijweide De Raaijweide is een natuurgebied aan de Maas aan de Blerickse zijde. Het gebied maakt onderdeel uit van de Maascorridor.EtymologieRaaibordVolgens het woordenboek betekent raaien […] Posted in Historische plaatsen
  • WeizemeuleWeizemeule De Weizemeule of Weezemolen, in sommige stukken ook Wyldermolen genoemd, was een watermolen in Venlo-zuid. De molen lag aan de westzijde van de weg van Venlo naar Tegelen en werd […] Posted in Gebouwen in Venlo-Zuid

Geef een reactie