Tegels

(Van Wikipedia)

Het Tegels is het Limburgs dialect dat vanouds gesproken wordt in Tegelen.

Het Tegels wordt veelal beschouwd als het eerste echt Limburgse dialect aan de oostzijde van de Maas. Het Venloos wordt als stadsdialect veelal als een overgangsdialect naar de afzonderlijke subgroep Noord-Limburgs gezien. Ondanks de relatief korte afstand tot Venlo zijn de verschillen tussen het Tegels en Venloos opvallend groot, zo lopen 2 belangrijke isoglossen tussen Venlo en Tegelen door; de Uerdinger linie en de Panningerlinie Zo spreekt men in Venlo van ik, ouk en straot terwijl men in Tegelen van ich, ouch en sjtraot spreekt. Dit komt doordat Tegelen bijna 500 jaar bij het graafschap en later hertogdom Gulik hoorde, terwijl Venlo Gelders was. Pas in 1817 kwam Tegelen bij Nederland, in ruil voor Herzogenrath.
De oudst bekende tekst in het Tegels is een vertaling van de parabel van de Verloren Zoon uit 1806 (gepubliceerd in Het Limburgs onder Napoleon).

Tegels dialectboek

In 1968 kwam het boek Tegels Dialek uit, een uitgebreide “uiteenzetting over de klankleer, spraakkunst en woordenschat van het dialekt van Tegelen”, zoals de ondertitel luidt. Het boek werd samengesteld door de heren J.H. Houx, A.M. Jacobs en P.P. Lücker. Buiten zeven hoofdstukken over de spelling, woordvorming en zinsbouw bevat het boek ook:

  • Een uitgebreide Tegelse woordenlijst van meer dan 60 bladzijden met Nederlandse vertaling
  • Een lijst van Tegelse persoons- en plaatsnamen
  • Een lijst van meer dan 400 Tegelse zegswijzen
  • Een hoofdstuk over Tegelse folklore
  • Verhalen, anekdoten en gedichten in het dialect

Schrijfhulp Tegels

In 2006 werd met steun van Vereniging Veldeke het Brónsgreun bukske (vertaling: Bronsgroen boekje, een variatie op het “Groene Boekje“) uitgebracht. Dit door dialectkenner Toine Ambaum samengesteld boekje bevat de spellingsregels voor het Tegels dialect en een lijst met ruim 2300 Nederlandse woorden met daarnaast hun Tegelse variant.

Tegelse spellingstekens

Voor het Tegels gelden de onderstaande leestekens:

1 Klinkers.

  • ö (öm, bön, kölse) – om, ben, knikkers/knikkeren
  • è (bèd, mèt, hèk) – bed, met, hek
  • ó ( zón, bón, tón) – zon, bon, ton
  • ae (vaer, gaer, haer) – veer, graag, heen
  • äö (wäörd, päöl, näöle) – woorden, palen, zaniken
  • ao (waord, paol, zjwaor) – woord, paal, zwaar

2 Tweeklanken

  • ieë (twieë, zieëm, fieës) – twee, zeem, feest
  • oeë (roeëd, zoeër, zoeë) – rood, zuur, zo
  • uue (zjwaegelduueske, huuere, ruueske) – lucifersdoosje, horen, roosje

Het Tegels heeft ook enkele aparte medeklinkers:

  • gk (hae zingk, hae sjpringk, ligke) – hij zingt, hij springt, liggen
  • sj (sjoeël, sjoon, sjmaerig) – school, schoenen, smerig
  • zj ( Zjwame, zjwaor, zjwens) – Swalmen, zwaar, pak slaag

Bij de spelling worden (sinds de uitgifte van een Tegels woordenboek) de regels van de Vereniging Veldeke gebruikt. Het meest opvallende verschil met andere dialecten zijn de verlengde klanken, zoals de “oe”. Het Nederlandse “boek” wordt anders uitgesproken dan het Tegelse “boek”. (Het Tegelse “boek” betekent “buik”, het Tegelse woord voor “boek” is “bóok”, ook een verlengde klank) De Limburgse spelling is dus “oe”, maar in Venlo wordt “oë” geschreven en in Heerlen “oeë”, om aan te geven dat de oe een verlengde klank is.

De verschillen van het Tegels met de meer zuidelijke dialecten zijn over het algemeen minder groot dan met het Venloos. Enkele voorbeelden:

NederlandsTegelsVenloos
houden vanhaje vanhalde van (de Venlose vorm lijkt hier veel op het Duits)
ik kanich kènik kan (de Venlose vorm is hetzelfde als in het Nederlands)
spoedensjpojespoje

 

Citeer dit artikel als: Keijsers Peter (2013) Tegels. Citadel Venlo. http://www.citadelvenlo.org/geschiedenis/taal/tegels.htm

Gerelateerde berichten

  • TaalTaal Venloos Het Venloos wordt tot de Limburgse dialecten gerekend, omdat de plaats in Nederlands Limburg ligt. Op hoofdkenmerken is het Limburgse karakter ook duidelijk. Toch onderscheidt dit […] Posted in taal
  • BlericksBlericks Het Blericks is een nagenoeg verdwenen Oost-Limburgs overgangsdialect, dat gesproken werd in de dorpen Blerick (van oudsher Maas-Blerick geheten), Boekend en Hout-Blerick. Tot aan de […] Posted in taal
  • VenloosVenloos Het Venloos is een Kleverlands / Oost-Limburgs overgangsdialect, dat gesproken wordt in de gemeente Venlo in de plaatsen Venlo, 't Ven, Blerick, Velden en Hout-Blerick.ClassificatieHet […] Posted in taal
  • Vlag van Blerick De vlag van Blerick bestaat uit twee horizontale vlakken, waarvan het bovenste vlak geel van kleur is en het onderste vlak blauw. Aan de buitenzijde, dus aan de overzijde van de […] Posted in vlaggen en wapens
  • De VeegtesDe Veegtes De Veegtes (Venloos: De Vaegtes) is een gebied in Venlo ten noorden van de Provinciale Weg N271 naar Nijmegen.Tegenwoordig doet dit gebied dienst als industrieterrein. Het is aangelegd […] Posted in Historische plaatsen
  • Ambt KrieckenbeckAmbt Krieckenbeck Ambt Krieckenbeck is een voormalig en historisch Ambt in de huidige Duitse deelstaat Nederrijn.Kasteel KrieckenbeckDe oude burcht , ook wel Alde Borch of Alt-Krickenbeck geheten, was […] Posted in Historische gebeurtenissen, Ambt Krieckenbeck
  • Hoeve VeegtesHoeve Veegtes Hoeve Veegtes was een boerderij in de noordelijk bantuin van Venlo, tegenwoordig bekend als de wijk Genooi. De herkomst van de naam is waarschijnlijk een samentrekking van twee […] Posted in Gebouwen in Venlo-Noord
  • Watertoren EgypteWatertoren Egypte De watertoren in Egypte is ontworpen door architect E. Noorman uit Amersfoort en gebouwd in 1938-1939. De toren heeft een hoogte van 32,1 meter en heeft een waterreservoir van 500 […] Posted in Gebouwen in Tegelen
  • BlericksBlericks Het Blericks is een nagenoeg verdwenen Oost-Limburgs overgangsdialect, dat gesproken werd in de dorpen Blerick (van oudsher Maas-Blerick geheten), Boekend en Hout-Blerick. Tot aan de […] Posted in Uncategorized
  • Vlag van Arcen en VeldenVlag van Arcen en Velden De vlag van Arcen en Velden bestaat uit twee diagoleale vlakken, waarvan het vlak rechtsboven geel van kleur is en het vlak linksonder groen. Aan de mastzijde is een oude stadspoort […] Posted in vlaggen en wapens

Geef een reactie